nr 20 (504) 16–29 października 2026
Kurier kulturalny
13
www.kuriergalicyjski.com
Konkuruje ona tylko z nakładami
Stanisława Lema, również lwo-
wianina, który pisał na zupełnie
inne tematy, związane z futury-
zmem i tworzył literaturę „science
fiction”. Jak obliczono jego dzieła
ukazały się w nakładzie ponad 45
mln egzemplarzy. Był w pewnym
okresie pisarzem, który opubli-
kował książki swe w nakładzie
największym na świecie, poza
gronem pisarzy angielskojęzycz-
nych. Podobnie było z Parandow-
skim, którego „Mitologia” przed
wojną miała cztery wydania, a po
wojnie do 2020 roku miała ponad
20 wydań w dziesiątkach tysięcy
egzemplarzy. Dzieło to do chwili
obecnej jest w programie szkol-
gimnazjalista Teofil, alter ego Pa-
randowskiego. Na jej kartach po-
znajemy problemy młodego gim-
nazjalisty, dzieje jego pierwszej
miłości. Duże fragmenty zostały
poświęcone sprawom religijnym,
omawianym niezwykle głęboko.
Te dwie książki pokazują, jak pi-
sarz dobrze znał Lwów i kochał to
miasto, ile mu zawdzięczał. Obie
książki napisane zostały piękną,
literacką polszczyzną z bijącą z ich
kart miłością do mieszkańców, do
ulic, zaułków, placów, świątyń,
kamienic. Są to wyjątkowe książ-
ki, napisane przez wnikliwego ob-
serwatora, wielkiego humanistę.
Jan Parandowski zmarł 26
września 1978 roku w Warszawie.
Na Cmentarzu Powązkowskim
żegnała go elita polskiej kultury.
W wystąpieniach podkreślano,
że odszedł światowej sławy pi-
sarz i wspaniały człowiek, któ-
ry w czasach tragedii II wojny
światowej, a później komunizmu,
niezłomnie wierzył w wartości
humanistyczne, w ocalającą moc
kultury i literatury.
Jeszcze przed śmiercią Paran-
dowskiego w jego mieszkaniu od-
wiedził prymas Polski Stefan Wy-
szyński w towarzystwie rektora
Katolickiego Uniwersytetu Lubel-
skiego ojca prof. Alberta Krąpca,
długoletniego rektora tej uczelni,
gdzie Parandowski po II wojnie
światowej pracował przez wie-
le lat. Prymas uroczyście wręczył
mu dyplom doctora honoris cau-
sa. Wcześniej Radio Wolna Euro-
pa przyznało mu swoją prestiżowa
nagrodę za całokształt twórczości.
Jego postawa moralna i patriotycz-
na, także bogata i wspaniała twór-
czość zostały docenione zarówno
w okresie dwudziestolecia mię-
dzywojennego, jak i po 1945 roku.
Wykład Mariusza Olbrom-
skiego uwieńczył koncert pio-
senek lwowskich w wykonaniu
Agnieszki Wasilewskiej-Korcza-
kowskiej i Krisa Louisa Siemiń-
skiego, przy fortepianie akom-
paniował Andrzej Matuszewski.
Rozpoczął się on znanym hym-
nem religijnym „Śliczna Gwiazdo
Miasta Lwowa”. Po czym zapre-
zentowano szereg kabaretowych
piosenek, w tym znane lwowskie
szlagiery do słów Mariana Hema-
ra, wykonywane dawniej przez
Władę Majewską i Zofię Terné
oraz cala plejadę innych artystów.
Kolejne spotkanie Koła Lwowian
odbędzie się za rok.
nym jako lektura obowiązkowa.
Książka została przełożona rów-
nież na kilka języków i oddziały-
wała niewątpliwie na kulturę są-
siednich państw.
Iłłakowiczówna, Jerzy Baliński,
inni. Jan Parandowski w tym cza-
sopiśmie prowadził dział recen-
zji wydawnictw zagranicznych
i właśnie ten dział, był jednym
z najciekawszych na łamach tego
pisma. Przede wszystkim jed-
nak tworzył. W Warszawie na-
pisał powieść „Dysk Olimpijski”,
wydaną w 1933 roku. Otrzymał
za nią brązowy medal podczas XI
Igrzysk Olimpijskich w Berlinie
w 1936 roku. Dzisiaj zwyczaj or-
ganizowania konkursów literac-
kich, towarzyszących olimpiadom
sportowym został zaniechany. Ale
wtedy jeszcze to organizowano i to
był bardzo ważny konkurs. Laur
na tym konkursie zdobyty, przy-
nosił międzynarodowe uznanie
twórcy. Zatem uzyskanie tego me-
dalu przez Jana Parandowskiego,
przyniosło mu sławę i w Polsce,
i w Europie. W 1936 roku został
też odznaczony przez prezyden-
ta Rzeczypospolitej prof. Ignacego
Mościckiego Krzyżem Oficerskim
Orderu Odrodzenia Polski. W tym
samym roku otrzymał też Złoty
Wawrzyn Polskiej Akademii Lite-
ratury. To było wtedy największe
wyróżnienie w naszej literaturze.
A zatem okres dwudziestolecia
międzywojennego był dla rozwo-
ju jego twórczości wyjątkowo po-
myślny. Mieszkał w Warszawie
i w tamtych latach również czę-
sto wyruszał do Rzymu, groma-
dził tam wrażenia, informacje,
tworzył różnorodne notatki o tym
mieście. Zebrał ogromny materiał,
który zamierzał wykorzystać do
napisania swego „opus magnum”
o Rzymie. Niestety, po wybuchu
Powstania Warszawskiego ka-
mienica w której mieszkali Pa-
randowscy doszczętnie spłonęła,
w tym gromadzony latami, wspo-
mniany, ogromny zbiór, zawie-
rający też zbierane przez kilka-
dziesiąt lat pamiątki znad Morza
Śródziemnego. Z tego powodu Pa-
randowski nigdy wspomnianego
dzieła nie napisał, nie był bowiem
w stanie tych wszystkich infor-
macji zebrać na nowo.
i mądrym twórcą, niezależnie od
tego, ile książek wydał. Klub ten
miał swoją siedzibę na pierwszym
piętrze Domu Literatury w War-
szawie. Jan Parandowski od wielu
lat przychodził tam rano i pracował
wiele godzin społecznie. Utrzymy-
wał kontakty z pisarzami na całym
świecie, a także organizował różne
spotkania literackie w tej siedzi-
bie, jak również dla polskich pisa-
rzy działających za granicą.
o Lwowie, W pracy przywołuje też
pisarzy polskich, między inny-
mi Jana Kochanowskiego, Adama
Mickiewicza i innych.
Pod koniec życia Parandowski
miał już świadomość, że nie będzie
mógł odwiedzić swego rodzinne-
go miasta. Nigdy nie był po wojnie
we Lwowie, chociaż podróżował
po całej Europie. Każde miasto,
które odwiedzał uważało to za za-
szczyt, że taki wybitny pisarz, jak
on, je odwiedził. Był przyjmowa-
ny wszędzie jako sławna postać ze
świata kultury.
Do Lwowa w okresie ZSRR ni-
gdy nie został zaproszony. Swoje-
mu rodzinnemu miastu poświę-
cił dwie piękne książki, które są
ogromnie cenne, świetnie napi-
sane, a które warto przeczytać.
Wpisują się one w cały kalejdo-
skop niezwykłych opowieści
o Lwowie, które wyszły po woj-
nie, a zostały napisane przez wie-
lu twórców, że wspomnę choć-
by „Wysoki Zamek” Stanisława
Lema, „Tamten Lwów” Józefa Wit-
tlina, liczne książki Jerzego Janic-
kiego, jak na przykład „Cały Lwów
na mój głów”, „Wspomnienia” Ka-
roliny Lanckorońskiej, „Dom pod
żelaznym lwem” Witolda Szolgini.
W tamtym okresie Parandow-
ski przełożył również poemat
poety starogreckiego Longinusa
„Dafnis i Chloe”, a ten jego prze-
kład jest perłą literatury polskiej.
Po II wojnie światowej przełożył
także arcydzieło literatury sta-
rożytnej, a mianowicie „Iliadę”
Homera. Dokonał przekładu bez-
pośrednio z języka starogreckie-
go, a nie z łaciny, czy jednego z ję-
zyków współczesnych. Co istotne,
przełożył ten utwór prozą, choć
zarówno „Iliada”, jak i „Odyseja”
zostały napisane heksametrem,
W 1964 roku podpisał List 34,
który wyrażał sprzeciw środo-
wisk twórczych wobec cenzu-
ry w PRL. Z powodu tych działań
był prześladowany, podobnie jak
wielu innych pisarzy i poetów,
którzy złożyli swoje podpisy pod
listem. Część sygnatariuszy, pod
wpływem represji i obawiając się
działań Służby Bezpieczeństwa,
wycofała później swoje podpisy.
Jan Parandowski jednak tego nie
uczynił. Pod koniec życia miał
jeszcze rozległe plany, co rok, co
dwa, ukazywały się jego nowe
książki. Jego publikacje były wy-
darzeniem literackim na ryn-
ku. Tłumy ustawiały się w księ-
garniach. Obecnie młodzi ludzie
niekiedy wyrzucają książki, po-
nieważ uważają, że zaśmieca-
ją mieszkania, maja ich za dużo.
To zjawisko występuje nie tylko
w Polsce. Wtedy za czasów ko-
munistycznych szukano dobrych
książek, nie chciano czytać ksią-
żek zafałszowanych, tych komu-
nałów bolszewickich, więc każda
książka Parandowskiego była po-
szukiwana, ludzie ustawiali się do
kolejek i je kupowali. Opublikował
tych książek kilkadziesiąt, zarów-
no nowych, jak też ukazywały się
wznowienia dzieł wydanych już
przed wojną we Lwowie. Z opu-
blikowanych po 1945 roku pozy-
cji na szczególną uwagę zasługuje
jeszcze monografia włoskiego po-
ety okresu renesansu „Petrarka”,
wydana w 1956 roku. Szczególnie
cenną jego książką jest erudycyj-
na „Alchemia słowa”, która ukaza-
ła się po raz pierwszy w 1951 roku
w warszawskim Wydawnictwie
Czytelnik. Czyta się ją z zapartym
tchem, bo jest to studium poświę-
cone działalności pisarzy z róż-
nych epok – od starożytności po
czasy współczesne. Autor porusza
w niej rozliczne zagadnienia: po-
wołania literackiego, tajemnicy
natchnienia, a także codziennej
pracy pisarza. Opisuje różne zwy-
czaje ludzi pióra, różne dążenia, ich
zaskakujące pomysły. W książce
ukazuje wybitnych pisarzy i po-
staci, które w dziejach kultury eu-
ropejskiej odegrały wybitną rolę.
W taką bogatą panoramę kultury
literackiej wplótł też opowieści
czyli wierszem
stycznym rytmie.
o
charaktery-
Parandowski zdecydował się
na inną formę, uznając, że prze-
kład prozą pozwoli współczesne-
mu czytelnikowi lepiej zrozumieć
i docenić treść utworu. Dzięki
temu „Iliadę” czyta się współcze-
śnie niemal jak wspaniałą po-
wieść. Jego przekład zachwycił nie
tylko znawców literatury, ale także
czytelników w Polsce i za granicą.
Jeśli chodzi o kulturę antyczną,
to wielkim dokonaniem Paran-
dowskiego był również znakomi-
ty przekład „Wojny domowej” Ce-
zara z łaciny na język polski, który
ukazał się w 1951 roku. Jeszcze we
Lwowie Parandowski tłumaczył
również dzieła z innych języków.
Na przykład z języka angielskie-
go przełożył „Historię świata”
Herberta George’a Wellsa. Książ-
ka ukazała się w dwóch tomach,
pięknie oprawionych w skórę, na
kredowym papierze przez Księ-
garnię Wydawnicza H. Altenber-
ga, a została ilustrowana wieloma
rysunkami i zdjęciami. Była przez
dziesiątki lat takim przewodni-
kiem dla studentów w Polsce i za
granicą.
A
więc gród pod Wysokim
Zamkiem z okresu dwudziesto-
lecia międzywojennego został
bardzo różnorodnie i bardzo su-
gestywnie utrwalony w słowie
polskim. Do tego grona dołączył też
Jan Parandowski ze swą książką
„Zegar słoneczny”, która jest zbio-
rem szkiców wspomnieniowych,
a która ukazała się w 1951 roku
w Wydawnictwie Czytelnik. Aby
mogła w tamtym czasie być opu-
blikowaną Parandowski nigdy
nie użył w niej słowa „Lwów”, po-
nieważ druk zatrzymałaby cen-
zura. Zapewne w tamtych latach
niewiele osób mogło się oriento-
wać jakie miasto jest bohaterem tej
cudownej książki. Natomiast dziś
każdy, kto sięgnie po nią to wie,
że jest to urocze dzieło wspomnie-
niowe o Lwowie. Książka napisana
jest pięknie i mądrze. Parandowski
był pisarzem, nie tylko z dużą eru-
dycją, ale i z wielkim talentem lite-
rackim. Druga jego książka o Lwo-
wie to fikcyjna powieść „Niebo
w płomieniach’’. Została opubliko-
wana po raz pierwszy w 1936 roku
nakładem warszawskiego To-
warzystwa Wydawniczego „Rój”,
które prowadził Melchior Wańko-
wicz, też wybitny pisarz i repor-
tażysta. Książka Parandowskiego
doczekała się wielu pozytywnych
recenzji, między innymi entuzja-
stycznie pisał o niej Julian Tuwim.
Akcja jej toczy się przed I wojną
światową, bohaterem jest młody
Na zakończenie Mariusz Ol-
bromski rozdysponował swoje
książki wraz z autografami. Spo-
tkanie zaszczycili swoją obecno-
ścią wicekonsul, który pracował
we Lwowie Piotr Chudy, dr Ma-
rek Stella-Sawicki, prezes Polish
Heritage Society, dyrektorka Bi-
blioteki Polskiej w POSK-u dr Do-
brosława Platt, prezes Zrzeszenia
Związku Polskich Pisarzy na Ob-
czyźnie Regina Wasiak-Taylor,
prezes Fundacji im. św. Jana Paw-
ła II Ewa Konstancja Szymańska.
W spotkaniu uczestniczyło około
100 osób.
Trzeba podkreślić, że spotka-
nie miało charakter charytatyw-
ny i zebrane fundusze z biletów
wstępu, ze sprzedanych książek
Koła Lwowian i biuletynów, zo-
staną przekazane do Lwowa na
potrzeby dzieci i osób starszych,
polskich szkół we Lwowie i daw-
nych Kresach.
W
1930 roku Parandowski
wraz z rodziną wyjechał do War-
szawy i został redaktorem „Wia-
domości Literackich”, to było
wówczas jedno
z
najlepszych
Po II wojnie światowej, nie wy-
jechał z kraju, ale zachowywał się
bardzo godnie, zgodnie ze swym
wychowaniem lwowskim. Już od
1933 roku był prezesem Polskiego
PEN Clubu. Aż do swojej śmier-
ci w roku 1978 był – z przerwą
w okresie okupacji – przez 45 lat
był prezesem tego stowarzyszenia,
które skupiało grono najwybit-
niejszych pisarzy w Polsce. Człon-
kostwo w tamtym okresie w PEN
Klubie było potwierdzeniem bar-
dzo wysokiej rangi w gronie lite-
ratów. Jeżeli ktoś był w PEN Klu-
bie, to znaczy, że był wybitnym
czasopism literackich w Polsce,
redagowane przez Mieczysława
Grydzewskiego, wybitnego or-
ganizatora, krytyka literackiego,
który wspaniale zarządzał tym
czasopismem.
To był periodyk, który mie-
dzy innymi publikował utwory
poetów i pisarzy grupy poetyc-
kiej „Skamander”, najsławniejszej
w okresie dwudziestolecia mię-
dzywojennego. Należeli do niej:
Jarosław Iwaszkiewicz, Julian Tu-
wim, Jan Lechoń, Kazimierz Wie-
rzyński z Drohobycza, Kazimiera