str. 16

Wrzesień-Październik 2012 r. Wołanie z Wołynia nr 5 (108)

chowne złożone z biskupa i archiman-

unia w Cesarstwie uległa likwidacji pozo-

dryty. Zmieniono strukturę diecezji. Do

stała tylko jedna diecezja unicka. Była to

tej pory istniały cztery diecezje: łucka,

diecezja chełmska w Królestwie Polskim.

brzeska, połocka (białoruska) i wileńska

Jej los był już przypieczętowany mimo to

(litewska). Obszar diecezji łuckiej włą-

miała przetrwać jeszcze kilkadziesiąt lat

czony został do diecezji połockiej, a die-

[13].

cezja brzeska do diecezji wileńskiej [11].

W Królestwie Polskim sytuacja Ko-

Car Aleksander I mianował trzech no-

ścioła greckokatolickiego była nieco od-

wych biskupów na dwie diecezje – Józefa

mienna. Tutaj unia utrzymała się dłużej,

Siemaszko, Antoniego Zubko, Bazylego

bo do 1875 roku. Diecezja chełmska, sku-

Łużyńskiego. Byli oni całkowicie pod-

piała w 1815 r. 220 000 wiernych, to jest

porządkowani woli cara, który zmierzał

5,5 % ogółu mieszkańców. Jej wewnętrz-

do ograniczenia unii. Dopiero jednak za

ny podział wyglądał następująco: do 1866

cara Mikołaja I (1825-1855) rozpoczęła

r. podzielona na 21 dekanatów a następ-

się walka z unią, która miała zakończyć

nie (do 1875 r.) na 12. Sytuacja prawna

się całkowitym jej zniesieniem w 1875

– w 1830 r. diecezja została wydzielona,

roku. Carat był wrogo nastawiony do

na polecenie władz zaborczych z metro-

Kościoła greckokatolickiego, gdyż ten w

polii halicko-lwowskiej i podporządko-

jego mniemaniu – mając tak rozbudowa-

wana bezpośrednio Stolicy Apostolskiej

ną niezależność – stanowił źródło nie-

do 1865 r., kiedy to car Aleksander II w

pokojów w kręgu Cerkwi prawosławnej.

ramach popowstaniowych represji zerwał

Nowe rozporządzenia były początkowo

konkordat i stosunki dyplomatyczne z

przyjmowane bez zastrzeżeń przez bi-

Watykanem [14].

skupów unickich, w przeciwieństwie do

Po likwidacji Kościoła greckokatolic-

proboszczów. Na przykład wprowadzenie

kiego w Cesarstwie rozpoczął się proces

ikonostazów wywołało bunty w niektó-

dobrowolnego przechodzenia wiernych

rych diecezjach. Gdy zmarł metropolita

greckokatolickich na obrządek łaciński.

Bułhak w 1838 r. – szanowany i poważa-

Tym stawał się on szybszy im władze

ny pasterz – zniknęła ostatnia przeszkoda.

carskie stosowały większe represje. Stały

Promoskiewski biskup Siemaszko został

się, aż nadto widoczne próby wprowa-

nowym przewodniczącym Kolegium Du-

dzenia coraz większej ilości elementów

chownego i wraz z biskupami: Zubko i

prawosławnych do nabożeństw unickich.

Łużyńskim zaczęli planować przejście do

Przechodzenie między obrzędami było tak

Cerkwi prawosławnej. Sytuacja wyklaro-

powszechne w latach 40-stych i 50-tych,

wała się w lutym 1839 roku. Na synodzie

że władze carskie musiały zareagować. W

w Połocku wystosowano petycję do cara z

latach 60-tych za przejście na obrządek

prośbą o połączenie z prawosławiem. Pod

łaciński groziła kara pieniężna w wysoko-

petycją podpisało się 1305 duchownych

ści 5-10 rubli, nie tylko dla wiernych lecz

na ogólną liczbę 1805-ciu. 25 marca 1839

także dla proboszczów [15]. Dodatkowo

r. car Mikołaj I wyraził zgodę na zjedno-

aby powstrzymać przechodzenie władze

czenie z prawosławiem, co oznaczało cał-

nakazały przeprowadzenie dokładnej ewi-

kowitą likwidację unii na teranie Cesar-

dencji unitów.

stwa. Papież Grzegorz XVI wyraził tylko

Po powstaniu styczniowym carat przy-

ubolewanie tym faktem, nie podejmując

stąpił do całkowitego podporządkowania

nawet akcji dyplomatycznej [12]. Gdy

sobie Królestwa Polskiego. Nastąpiła fala