str. 14

Wrzesień-Październik 2012 r. Wołanie z Wołynia nr 5 (108)

nym pasterzem”, które dedykował księciu

turowsko-pińskie, biskupstwo brzesko-

włodzimierskie i biskupstwo ostrogsko-

Konstantemu Ostrogskiemu – uważane-

łuckie. Poza unią pozostały biskupstwa:

mu za protektora Kościoła prawosławne-

halicko-lwowskie i samborsko-przemy-

go w Rzeczpospolitej [2]. Istniały nawet

skie [6]. Za prawosławiem opowiedzieli

plany utworzenia patriarchatu w Ostrogu

się Kozacy, co miało odbić się negatyw-

dla ewentualnego wspólnego Kościoła

nie w niedalekiej przyszłości. Za czasów

powstałego w oparciu o postanowienia

powstań kozackich Unia Brzeska znalazła

Soboru Florenckiego [3].

się w defensywie. Ugoda w Hadziaczu w

Król Zygmunt III Waza i kanclerz Jan

1658 r. prowadziła w praktyce do likwi-

Zamojski widzieli zagrożenie dla polityki

dacji unii w trzech województwach połu-

wewnętrznej królestwa w wpływach pa-

dniowo-wschodnich.

triarchatu moskiewskiego w Polsce, który

Póki istniała Rzeczpospolita ze swoją

zaczął rościć sobie pretensje do zwierzch-

tolerancją wyznaniową póty Unia Brze-

nictwa nad prawosławiem na ziemiach

ska miała szanse realizacji lecz sytuacja

Rzeczpospolitej [4]. Te właśnie przyczy-

zmieniła się diametralnie. Rozbiory Pol-

ny doprowadziły do przyśpieszenia re-

ski sprawiły, iż wraz utratą ziem pod pa-

alizacji projektu unijnego z politycznego

nowaniem rosyjskim znalazło się ponad

punktu widzenia.

dwa miliony unitów z których do 1795 r.

6 października 1696 r. w Brześciu nad

na prawosławie przeszła ponad połowa [7].

Bugiem odbył się synod zjednoczeniowy.

Tak masowa zmiana wyznania była po czę-

Uczestniczyli w nim metropolita kijowski

ści spowodowana zrażeniem się wiernych

Michał Rahoza, biskupi: Hipacy Pociej,

greckokatolickich do postępowania hierar-

Cyryl Terlecki, Jonasz Hohoł, Dionizy

chii. Złego stanu moralnego księży, nie-

Zbirujski ze strony ruskiej. Papieża repre-

ustannego konfliktu bazylianów z świec-

zentowali: Jan Dymitr Solikowski – arcy-

kim duchowieństwem. Unici przechodzili

biskup lwowski, biskupi: Bernard Macie-

do obrządku łacińskiego, lecz w tym czasie

jowski i Stanisław Gogoliński. Ze strony

następowała rutenizacja polskich chłopów

króla – Mikołaj Krzysztof Radziwiłł Sie-

i części szlachty na Rusi.

rotka, kanclerz Leon Sapieha, Dymitr Ha-

Unia Brzeska w teorii miała być aktem

lecki, ksiądz Piotr Skarga [5].

jedności kościołów: rzymskokatolickiego

Odbył się także drugi synod – opozy-

i prawosławnego. Miało to doprowadzić

cyjny. Przewodniczył mu biskup lwow-

do likwidacji schizmy i odtworzyć Ko-

ski Gedeon Bałaban. Wzięli z nim udział

ściół powszechny. Dla Rzeczpospolitej

przedstawiciele patriarchów aleksandryj-

unia miała sposobem umocnienia się na

skiego, konstantynopolitańskiego i bisku-

ziemiach ruskich, poprzez związanie lud-

pi moskiewscy. Efektem tego synodu było

ności prawosławnej z dominującą kulturą

rzucenie klątwy na biskupów unickich i

łacińską. Plany te i zamierzenia nie zo-

wezwanie wiernych do nieprzyjmowania

stały zrealizowane. Przeszkodziła w tym

unijnych postanowień. Tak więc u same-

bieżąca polityka.

go zarania unii powstał konflikt, który

miał wzrosnąć w przyszłości.

SYTUACJA PRAWNO-ADMINISTRA-

W skład unii weszły: metropolia ki-

CYJNA WYZNAŃ W ROSJI.

jowska,  arcybiskupstwo  witebsko-po-

W 1448 r. utworzona została pra-

łockie, arcybiskupstwo smoleńskie, bi-

wosławna metropolia moskiewska jako

skupstwo chełmsko-bełskie, biskupstwo